Tehlikeli veya Sahte İlaç Yapma ve Satma Suçu (TCK 187)

Sahte ilaç satma cezası ve tehlikeli ilaç üretimiyle ilgili fiiller, Türk Ceza Kanunu’nun 187. maddesinde düzenlenir. Bu madde, kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç üretilmesini veya satılmasını cezalandırır. Kamunun sağlığına karşı suçlar bölümünde yer alan bu düzenleme, ilacın toplum sağlığı için taşıdığı özel önem nedeniyle, tehlikeli veya niteliği bozulmuş ilaçların üretim ve satış aşamasında müdahale etmeyi amaçlar. Uygulamada halk arasında “sahte ilaç” veya “kaçak ilaç” olarak bilinen bazı fiiller, koşulları oluştuğunda hukuki karşılığını bu maddede bulabilir.

Bu yazıda, TCK 187 kapsamındaki tehlikeli ilaç yapma veya satma suçunun unsurlarını, cezasını, tabip ve eczacılar ile resmî izne dayalı meslek mensupları bakımından öngörülen ceza artırımını, sahte ve kaçak ilaç bağlamını ve bu suçun bozulmuş gıda ve ilaç ticareti (TCK 186) suçundan farkını ele alacağız. Bölümün bütününe genel bir bakış için Kamunun Sağlığına Karşı Suçlar rehberimizden yararlanabilirsiniz. Yazıdaki bilgiler genel niteliktedir ve belirli bir olaya ilişkin değildir; somut durumunuz için mutlaka bir avukata danışmanızı öneririz.

Tehlikeli veya Sahte İlaç Yapma ve Satma Suçu (TCK 187) Nedir?

TCK 187, kişilerin hayat ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç üretilmesi veya satılması fiillerini suç olarak tanımlar. Buradaki koruma, doğrudan ilaca yöneliktir: ilaç, tedavi amacıyla insan vücuduna alınan bir madde olduğundan, tehlikeli veya niteliği bozulmuş bir ilacın piyasaya sürülmesi, çok sayıda kişinin sağlığını riske atabilir. Kanun koyucu bu nedenle, tehlikeli ilacın üretim ve satış aşamasında dahi cezai müdahaleyi mümkün kılmıştır. Suçun konusu yalnızca ilaç olduğundan, gıda ve diğer maddeleri de kapsayan TCK 185 ve 186’dan bu yönüyle ayrılır.

Suçun korunan hukuki değeri kamu sağlığıdır. Bu nedenle suç, belirli bir hastanın veya tüketicinin zarar görmesini gerektirmez ve herhangi bir kişinin şikâyetine bağlı değildir; savcılık suçu öğrendiği anda resen soruşturma başlatır. Şikâyetten vazgeçme de soruşturmayı sona erdirmez. İlacın toplumun geniş bir kesimine ulaşabilme potansiyeli, bu suçu bireysel bir mağdura karşı işlenen suçlardan ayıran temel özelliktir; korunan, tek tek kişiler değil, kamu sağlığının bütünüdür.

Suçun Bölümdeki Yeri

TCK 187, gıda ve ilaç güvenliği suçları grubunun üçüncü halkasıdır. Kendinden önce gelen zehirli madde katma (TCK 185) ürünü bozan aktif fiili; bozulmuş gıda ve ilaç ticareti (TCK 186) zaten bozulmuş gıda veya ilacın ticaretini düzenlerken; TCK 187 özel olarak ilaç üzerinde yoğunlaşarak, doğrudan tehlikeli ilaç üretimi ve satışını hedef alır. Bu üç madde birlikte, gıdadan ilaca uzanan bir güvenlik zinciri oluşturur ve somut bir olayda hangi maddenin uygulanacağı, fiilin niteliğine ve konusuna göre belirlenir.

TCK 187 Suçunun Unsurları

Fail

Suçun temel şekli bakımından fail herhangi bir kişi olabilir; TCK 187/1 için failin belirli bir sıfat taşıması aranmaz. Yani ilaç üreten veya satan bir tesis çalışanından, hiçbir sağlık mesleğine mensup olmayan bir kişiye kadar, tehlikeli ilaç üretme veya satma fiilini gerçekleştiren herkes fail olabilir. Ancak failin tabip veya eczacı olması ya da faaliyetini resmî bir izne dayanarak yürütmesi, aşağıda ayrıntılı olarak ele alacağımız gibi cezanın artırılmasını gerektiren ayrı bir husustur. Bu nedenle, failin mesleki sıfatı suçun oluşması için şart olmasa da, cezanın belirlenmesinde önemli rol oynar.

Mağdur

Korunan değer kamu sağlığı olduğundan, suçun mağduru toplumun bütünüdür. Tehlikeli ilacın üretilmesi veya satışa sunulması, belirsiz sayıda hastanın veya tüketicinin sağlığını riske attığından, suç bireysel bir mağdura değil, geneli koruma amacına yöneliktir. İlacı satın alan veya kullanan belirli bir kişinin fiilen zarar görmesi ya da şikâyetçi olması, suçun oluşması için gerekli değildir. Bu yönüyle suç, toplumun ilaç güvenliğine duyduğu güveni korur.

Suçun Konusu: İlaç

Suçun konusu ilaçtır. Bu, TCK 187’yi gıda ve diğer maddeleri de kapsayan TCK 185 ve 186’dan ayıran en belirgin unsurdur. Önemli olan, söz konusu ilacın kişilerin hayat ve sağlığını tehlikeye sokacak nitelikte olmasıdır. Bu tehlike; ilacın bileşiminin bozulmuş olmasından, etkin maddesinin uygun olmamasından, üretim koşullarının sağlığı riske atacak nitelikte bulunmasından ya da ilacın niteliğinin değiştirilmiş olmasından kaynaklanabilir. İlacın gerçekten sağlığı tehlikeye sokacak nitelikte olup olmadığı, çoğu zaman uzman ve bilirkişi incelemesiyle belirlenen teknik bir konudur. Bu yazının, ilaçların üretimi, temini veya kullanımına dair hiçbir pratik bilgi içermediğini; yalnızca fiilin hukuki tanımını açıkladığını belirtmek gerekir.

Fiil: İlaç Yapma veya Satma

Suç, iki seçimlik hareketle işlenebilir: ilaç üretmek (yapmak) veya satmak. “Üretme”, ilacın imal edilmesi sürecini; “satma” ise üretilmiş ilacın bedel karşılığı devredilmesini ifade eder. Bu hareketlerden herhangi birinin, kişilerin hayat ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde gerçekleştirilmesi suçun oluşması için yeterlidir. Failin hem üretip hem satması halinde tek bir suç oluşur; ancak farklı ilaçlar veya farklı olaylar söz konusuysa, kaç suçun oluştuğu ayrıca değerlendirilir. Önemli olan, fiilin ilacın güvenliğini ortadan kaldıracak ve toplum sağlığını riske atacak nitelikte olmasıdır.

Manevi Unsur: Kast

TCK 187 kasten işlenebilen bir suçtur. Bu, failin; ürettiği veya sattığı ilacın kişilerin hayat ve sağlığını tehlikeye sokacak nitelikte olduğunu bilerek hareket etmesi gerektiği anlamına gelir. Kast ve taksir ayrımı bu noktada belirleyicidir: ilacın tehlikeli olduğunu bilmeyen ve bilebilecek konumda da olmayan bir kişi bakımından, bu suçun manevi unsuru tartışmalı hale gelir. Örneğin ilacı kapalı ambalajında, ruhsatlı bir kaynaktan temin edip satan ve tehlikeyi bilebilecek bir emare bulunmayan bir satıcı ile, ilacın niteliğini bilerek piyasaya süren bir kişinin durumu, kast bakımından farklı değerlendirilir.

Uygulamada, failin tehlikeyi bilip bilmediği çoğu zaman doğrudan itirafla değil, olayın koşullarından çıkarılan sonuçlarla değerlendirilir. Failin faaliyet alanı ve tecrübesi, ilacın temin edildiği kaynak, üretim veya saklama koşulları, ilacın görünür nitelikleri gibi unsurlar, kastın belirlenmesinde rol oynar. Bu nedenle, isnat edilen fiilde kastın gerçekten bulunup bulunmadığının somut delillerle ortaya konması, savunmanın en kritik noktalarından biridir. Kastın bulunmadığı hallerde suçun oluşup oluşmayacağı, olayın bütünüyle incelenmesini gerektirir.

TCK 187 Cezası

Suçun temel şekli (TCK 187/1) bakımından öngörülen ceza, bir yıldan beş yıla kadar hapis ve adli para cezasıdır. Hapis cezası ile adli para cezası birlikte hükmedilir. Mahkeme, cezayı bu sınırlar arasında belirlerken; ilacın taşıdığı tehlikenin ağırlığını, ne kadar geniş bir kesime ulaşma riski bulunduğunu, üretilen veya satılan miktarı ve failin kusurunun yoğunluğunu dikkate alır. Aşağıda göreceğimiz nitelikli hal (tabip, eczacı veya resmî izne dayalı meslek) bulunması durumunda ise bu ceza üçte bir oranında artırılır.

Cezanın belirlenmesinde, koşulları uygunsa hükmedilen hapis cezasının seçenek yaptırımlara çevrilmesi veya diğer bireyselleştirme kurumlarının uygulanması gündeme gelebilir. Ancak bu değerlendirme tümüyle somut olayın koşullarına, fiilin ağırlığına ve failin durumuna bağlıdır. Bu nedenle, cezanın belirlenmesini etkileyebilecek her lehe ve aleyhe hususun dosyaya doğru biçimde yansıtılması, savunma açısından önemlidir.

Nitelikli Hal: Tabip, Eczacı ve Resmî İzne Dayalı Meslek (TCK 187/2)

TCK 187/2’ye göre, suçun tabip veya eczacı tarafından ya da resmî izne dayalı bir meslek ve sanatın icrası kapsamında işlenmesi halinde, verilecek ceza üçte bir oranında artırılır. Bu nitelikli halin altında yatan düşünce, bu meslek mensuplarının ilaca ve ilgili bilgiye erişim bakımından taşıdıkları özel konum ile toplumun onlara duyduğu yüksek güvendir. İlaç güvenliğini korumakla en yakından ilgili olan bu kişilerin, bu güveni kötüye kullanarak tehlikeli ilaç üretmesi veya satması, daha ağır bir yaptırımı gerektirir.

Burada dikkat çeken önemli bir ayrıntı vardır: TCK 187/2, TCK 186/2’deki genel “resmî izne dayalı meslek” ifadesinden farklı olarak, ayrıca ve özellikle “tabip veya eczacı”yı da saymıştır. Yani kanun koyucu, ilaçla en doğrudan ilgili iki meslek grubunu açıkça vurgulamış; buna ek olarak resmî izne dayalı diğer meslekleri de kapsam içine almıştır. Bu düzenleme biçimi, ilaç söz konusu olduğunda tabip ve eczacıların sorumluluğuna verilen özel önemi gösterir. Somut olayda failin bu kapsama girip girmediği, sahip olunan meslek unvanına ve iznin niteliğine göre belirlenir; bu tespit, cezanın üçte bir oranında artırılıp artırılmayacağını doğrudan etkiler.

Sahte ve Kaçak İlaç Bağlamı

Uygulamada TCK 187, sıklıkla “sahte ilaç” veya “kaçak ilaç” olarak adlandırılan olaylarla birlikte gündeme gelir. Bileşimi taklit edilmiş, etkin maddesi bulunmayan veya niteliği değiştirilmiş ilaçların üretilmesi ya da satılması, kişilerin hayat ve sağlığını tehlikeye sokacak nitelikte olduğunda bu madde kapsamında değerlendirilebilir. Ruhsatsız veya izinsiz biçimde üretilip piyasaya sürülen ilaçlar da, taşıdıkları tehlike bakımından bu çerçevede ele alınabilir. Özellikle internet üzerinden veya denetimsiz kanallardan yapılan ilaç satışları, hem ilacın gerçek niteliğinin belirsiz olması hem de kaynağının doğrulanamaması nedeniyle bu tür riskleri barındırabilir.

Bu bağlamda önemle vurgulanması gereken nokta, her sahte veya kaçak ilaç olayının otomatik olarak TCK 187 kapsamında değerlendirilemeyeceğidir. Suçun oluşması için, ilacın kişilerin hayat ve sağlığını tehlikeye sokacak nitelikte olması ve failin bu tehlikeyi bilerek hareket etmesi gerekir. İlacın niteliği, taşıdığı gerçek tehlike ve failin bilgisi somut olayda ayrıca incelenir. Bu değerlendirme, çoğu zaman teknik bir inceleme ve hukuki bir nitelendirme gerektirdiğinden, olayın bütününün bir avukatla birlikte ele alınması yerinde olur.

Bununla birlikte, sahte veya kaçak ilaçla ilgili her olayın hukuki nitelendirmesi tek bir maddeye indirgenemez. Somut olayın özelliklerine göre; ilaç mevzuatındaki özel düzenlemeler, marka ve fikri haklara ilişkin hükümler ya da başka suç tipleri de gündeme gelebilir. Hangi hükmün veya hükümlerin uygulanacağı, fiilin niteliğine ve ilacın taşıdığı tehlikeye göre belirlenir. Bu yazı, belirli bir olay, ürün veya kişiye ilişkin yorum yapmaksızın yalnızca hukuki çerçeveyi açıklamaktadır; somut bir olayın hangi kapsama girdiği, ancak dosyanın bütünü incelenerek ve uzman görüşü alınarak belirlenebilir.

TCK 187 ile TCK 186 Arasındaki Fark

TCK 187 ile TCK 186, kapsam bakımından kısmen çakışabildiğinden uygulamada karıştırılabilir. Temel farklar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

Ölçüt	TCK 186	TCK 187
Konu	Hem gıda hem ilaç	Yalnızca ilaç
Fiil	Zaten bozulmuş/değiştirilmiş şeyin ticareti	Tehlikeli ilaç üretme veya satma
Nitelikli hal	Resmî izne dayalı meslek	Tabip/eczacı veya resmî izne dayalı meslek

Kısaca, TCK 186 gıda ve ilacı birlikte kapsayarak zaten bozulmuş veya değiştirilmiş olan şeyin ticaretini düzenlerken; TCK 187 yalnızca ilaçla sınırlıdır ve doğrudan tehlikeli ilaç üretimi ile satışına odaklanır. İki madde arasındaki kapsam çakışmasının somut olayda nasıl çözüleceği; fiilin bir üretim/satış mı yoksa yalnızca bir ticaret hareketi mi olduğuna, konunun ilaç mı yoksa gıda mı bulunduğuna ve olayın özelliklerine göre değerlendirilir. Nitelikli hal bakımından da TCK 187’nin ayrıca “tabip veya eczacı”yı sayması, ilaçla ilgili olaylarda bu maddenin özel bir yeri olduğunu gösterir. Bu nedenle, bir olayın hangi madde kapsamında değerlendirileceği, uygulanacak ceza ve nitelikli hal bakımından doğrudan sonucu etkiler.

Tehlike Suçu Niteliği

TCK 187, bir tehlike suçudur. Bu, suçun tamamlanması için somut bir zararın (bir kişinin ilacı kullanıp zarar görmesi) doğmasının gerekmediği anlamına gelir. Kanun, tehlikeli ilacın üretilmesi veya satışa sunulmasıyla ortaya çıkan tehlikeyi cezalandırır. Dolayısıyla, tehlikeli ilaç henüz hiç kimse tarafından kullanılmamış olsa bile, üretme veya satma fiili gerçekleştiğinde suç oluşabilir. Bu özellik, kanunun tehlikeli ilacın hastaya ulaşmasını beklemeden, üretim ve satış aşamasında müdahale etme amacını yansıtır.

Buna karşılık, tehlikeli ilacın kullanılması sonucunda gerçekten bir kişi yaralanır veya ölürse, durum farklıdır. Bu halde yalnızca TCK 187 değil, sonucun ağırlığına ve failin kastına göre kasten veya taksirle yaralama ya da öldürme suçları da gündeme gelebilir. Böyle bir durumda tek bir fiille birden fazla suçun oluşup oluşmadığı ve failin nasıl cezalandırılacağı, suçların içtimaı (özellikle fikri içtima) kurallarına göre değerlendirilir.

Suçun Özel Görünüş Biçimleri

Teşebbüs

TCK 187’de suça teşebbüsün (TCK 35) mümkün olup olmadığı, hangi seçimlik hareketin söz konusu olduğuna göre değişir. Örneğin satma fiiline yönelik icra hareketlerinin, failin elinde olmayan bir nedenle yarıda kalması halinde teşebbüs gündeme gelebilir. Üretim sürecinde de, ilacın tamamlanmadan icra hareketlerinin kesilmesi teşebbüs bakımından değerlendirilebilir. Teşebbüs halinde, meydana gelen tehlikenin derecesine göre cezada indirim yapılır; bu nedenle fiilin hangi aşamada kaldığının doğru saptanması önem taşır.

İştirak ve İçtima

Tehlikeli ilaç üretimi ve satışı çoğu zaman birden fazla kişinin katılımıyla, bir üretim ve dağıtım zinciri içinde gerçekleşir. Bu durumda şeriklik (iştirak) kuralları uygulanır ve üretimden satışa kadar farklı aşamalarda görev alan kişilerin (üretici, tedarikçi, satıcı) sorumluluğu, her birinin tehlikeyi bilip bilmediğine ve fiile katkısına göre ayrı ayrı belirlenir; herkesin aynı ölçüde sorumlu tutulması gerekmez. İçtima bakımından ise, aynı fiille birden fazla suçun oluşması veya sonucunda bir kişinin zarar görmesi halinde, TCK 187 ile diğer suçlar arasındaki ilişki suçların içtimaı kurallarına göre ele alınır.

Yaptırım, Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

TCK 187 suçunun cezası hapis ve adli para cezasıdır. Suça konu tehlikeli ilaçlar ile suçun işlenmesinde kullanılan eşya hakkında müsadere hükümleri uygulanabilir. Suçun temel şekli bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası gerektirdiğinden, bu suça ilişkin yargılamayı yapmakla görevli mahkeme kural olarak asliye ceza mahkemesidir. Soruşturmalar Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülür; ceza yargılamasının genel işleyişi için ceza mahkemeleri sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Cezanın üst sınırı dikkate alınarak belirlenen dava zamanaşımı süresi kural olarak sekiz yıldır; mahkûmiyetin kesinleşmesinden sonra ise ceza zamanaşımı süreleri devreye girer. Bu suçlarda soruşturma çoğu zaman ilaçtan numune alımı, laboratuvar analizi ve bilirkişi incelemesi gibi teknik adımlara dayanır. Numunenin usulüne uygun alınıp alınmadığı, analiz sonuçlarının ilacın gerçekten sağlığı tehlikeye sokacak nitelikte olduğunu ortaya koyup koymadığı ve zincirin hangi halkasında kusur bulunduğu gibi hususlar, savunmanın üzerinde durması gereken teknik başlıklardır. Bu tür bir süreçle karşı karşıyaysanız, en başından itibaren ceza hukuku alanında hukuki destek almanız yerinde olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Sonuç

Tehlikeli veya sahte ilaç yapma ve satma (TCK 187), doğrudan ilaç güvenliğini koruyan ve kişilerin hayatını riske atan üretim ve satış fiillerini cezalandıran önemli bir suçtur. Suçun yalnızca ilaçla sınırlı olması, tabip ve eczacıların ayrıca sayıldığı nitelikli hali ve tehlike suçu niteliği, bu düzenlemeyi TCK 185 ve 186’dan ayıran temel özelliklerdir. Bir olayın hangi madde kapsamında değerlendirileceği ve failin mesleki sıfatı, hem uygulanacak ceza hem de nitelikli hal bakımından sonucu doğrudan etkiler.

Bu suç kapsamında bir soruşturma veya kovuşturmayla karşı karşıyaysanız, özellikle ilacın gerçekten tehlikeli olup olmadığı, kastın bulunup bulunmadığı ve delillerin usulüne uygun toplanıp toplanmadığı sonucu doğrudan etkiler. Haklarınızın korunması için İstanbul Ceza Avukatı sayfamızı ziyaret edebilir, tarafımızla iletişime geçebilirsiniz. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve kesin hukuki tavsiye niteliği taşımaz; her olay kendine özgü koşullarıyla ayrıca değerlendirilmelidir.

İstanbul’un Bahçelievler ilçesinde, Bakırköy Adliyesi’ne yakın konumda yer alan Avukat Sinan Karabacak dava takibi ve hukuki danışmanlık hizmeti vermektedir.

Av. Sinan Karabacak – Cep Tel: +90 535 671 88 95